Kısa cevap: 3D baskıyla prototip yaptırmak için parçanın 3D dosyası (tercihen STEP, yoksa STL), kritik ölçüler, adet ve parçanın ne iş göreceği bilgisi yeterli. İlk baskı neredeyse hiçbir zaman son baskı olmaz; çoğu prototip ölçü ve geçme kontrolüyle 2-3 turda oturur. Parça ileride kalıpla üretilecekse tasarımı baştan kalıp kurallarına göre düşünmek, prototipten sonra yeniden çizmekten ucuzdur.
Bu yazı filament ile basan (FDM) yazıcılar üzerinden anlatıyor. Küçük atölyelerde ve prototip işlerinde en yaygın yöntem bu. Reçine (SLA) ya da toz (SLS) teknolojilerinde toleranslar ve malzemeler farklıdır.
Hangi dosya gerekir: STL, STEP, 3MF?
Yazıcı doğrudan bir dosyayı basmaz. Dosya önce dilimleme yazılımına girer, katmanlara bölünür ve yazıcının anladığı komutlara çevrilir. Bu yüzden gönderdiğiniz dosyanın türü, baskıdan önce yapılabilecek düzeltmeleri belirler.
- STL: Parçanın yüzeyini küçük üçgenlerle tanımlayan en yaygın format. Basmak için yeterli, düzenlemek için zahmetli. STL dosyasında ölçü birimi yoktur. İnç ile çizilmiş bir parça milimetre sanılırsa 25,4 kat küçük basılır; dosyayı gönderirken birimi yazın.
- STEP: CAD programlarının ortak dili. Ölçüler ve geometri korunur, bir deliği 0,2 mm büyütmek dakikalar sürer. Prototipte en çok işe yarayan format bu.
- 3MF: STL'nin yeni nesil karşılığı. Birim, renk ve baskı ayarlarını dosyanın içinde taşıyabilir.
- OBJ: Renk ve doku bilgisi taşıyan, daha çok görsel modellerde kullanılan format.
Fusion, SolidWorks ya da benzeri bir programdan STL alıyorsanız dışa aktarma çözünürlüğüne bakın. Kaba ayarla alınmış bir dosyada yuvarlak delikler çokgen olarak basılır ve mil o deliğe oturmaz.
Dosyanız yoksa önce modelleme gerekir. Ölçülü bir teknik çizim ya da kırık parçanın kendisi işi hızlandırır. Modellemenin fiyata nasıl yansıdığını 3D baskı fiyatları yazımızda anlattık.
Malzeme seçimi
Prototipin amacı malzemeyi belirler. Görsel bir prototip, yani elde tutulup şekli ve oranı değerlendirilecek bir model, çoğu zaman PLA ile basılır: yüzeyi temiz, ölçüsü sadık, baskısı hızlı.
Fonksiyonel bir prototip ise gerçek kullanımı taklit etmeli. Darbe alacak, vidalanacak, nemli ortamda duracak bir parçada PETG; ısınacak ya da güneşte kalacak parçada ASA veya ABS; esnemesi gereken parçada TPU daha doğru sonuç verir. Malzemelerin farkını PLA, PETG ve ABS farkı yazımızda ayrıntılı karşılaştırdık.
Bir uyarı: 3D baskı ile basılmış ABS, enjeksiyonla üretilmiş ABS ile aynı davranmaz. Baskıda parça katman katman oluştuğu için katmanlar arasındaki bağ, malzemenin kendisinden zayıftır. Prototip testinde iyi geçen bir parça seri üretimde daha sağlam olur; tersi her zaman geçerli değildir. Testleri bu farkı bilerek yorumlayın.
Tolerans ve dayanım
Prototip işlerinde en çok zaman ölçü sapmasına gider. Bu bölüm o yüzden yazının en uzun bölümü.
FDM baskıda ölçü sapması yazıcıya, malzemeye ve parçanın boyutuna göre değişir. İyi ayarlanmış bir yazıcıda birkaç onda bir milimetrelik sapma normal kabul edilir. Bunun pratikteki karşılıkları şunlar:
- Delikler çoğu zaman çizimden biraz küçük çıkar. Bir milin geçeceği deliği tam ölçüde çizmek yerine birkaç onda bir milimetre büyük çizin ya da baskıdan sonra matkapla açmayı planlayın.
- Birbirine geçecek iki parça arasına boşluk bırakılmalı. Kayarak geçecek parçalarda bu boşluk genellikle 0,2-0,4 mm arasında denenir. Sıkı geçme isteniyorsa doğru değer küçük bir deneme baskısıyla bulunur.
- 0,4 mm nozulla duvar kalınlığını nozul genişliğinin katı olarak düşünün. 0,8 ya da 1,2 mm gibi değerler temiz basılır; 0,5 mm'lik bir duvar ya hiç basılmaz ya da tek çizgi kalır.
- 45 dereceden yatık çıkıntılar destek ister. Destek söküldükten sonra o yüzey pürüzlü kalır; görünen yüzeyi desteksiz yöne çevirmek mümkünse ölçüyü de kurtarır.
- Vida için dişi doğrudan basmak yerine somun yuvası bırakın ya da ısıyla yerleştirilen metal dişli burç (heat-set insert) kullanın. Plastik dişler birkaç sökme takmada bozulur.
Dayanımda en önemli karar parçanın baskı yönüdür. Katmanlar yatay dizildiği için parça, kuvvet katmanları birbirinden ayırmaya çalıştığında en zayıf hâlindedir. Uzun bir kanca dik basılırsa katman çizgisinden kırılır; yatırılarak basılırsa aynı yük altında dayanır. Teklif aşamasında parçanın nereden kuvvet alacağını anlatmanız bu yüzden önemli.
Kritik bir geçmede, asıl parçayı basmadan önce yalnızca o bölgeyi içeren küçük bir deneme parçası basmak en ucuz kontroldür. Birkaç gramlık bir halka, yanlış delik çapıyla basılmış 200 gramlık bir gövdeden çok daha az tutar.
Süre ve maliyeti ne belirler?
Bir prototipin toplam maliyeti tek baskının fiyatından ibaret değildir. Hesaba girenler:
- Parçanın hacmi ve doluluk oranı: malzeme gramı ve makine süresi buradan çıkar.
- Katman yüksekliği: 0,1 mm katman, 0,2 mm katmana göre süreyi kabaca ikiye katlar.
- Destek miktarı ve destek temizliği.
- Son işlem: zımpara, astar, boya.
- Tur sayısı: ilk baskıdan sonra yapılacak düzeltmeler ve tekrar baskılar.
Prototip bütçesini tek baskı üzerinden değil, 2-3 tur üzerinden planlamak daha gerçekçi. Teklif alırken tekrar baskıların nasıl fiyatlandığını da sorun.
Bu yazının yayınlandığı tarihte Kodyva'da 3D baskı hizmeti 7.500 TL'den başlıyor ve hizmet sayfasında belirtilen teslim süresi 7-14 iş günü. Kesin tutar dosya, adet ve son işlem isteği görüldükten sonra yazılı teklifte netleşir.
Seri üretime geçiş
Prototip onaylandıktan sonraki soru şu: kaç adet lazım?
Adet onlarla ya da düşük yüzlerle ifade ediliyorsa 3D baskıyla küçük seri üretmek çoğu zaman mantıklı. Kalıp yatırımı yoktur, tasarım hâlâ değişebilir, her parçaya isim ya da ölçü farkı verilebilir. Bu ara bölgede silikon kalıba poliüretan döküm gibi yöntemler de kullanılıyor; 3D baskıyla üretilen ana model kalıbın çıkarılmasında işe yarar.
Adet binlere çıktığında plastik enjeksiyon birim maliyette genellikle öne geçer. Ama 3D baskı için çizilmiş bir parça, kalıba olduğu gibi gitmez. Kalıpçı tasarımda şunlara bakar:
- Eğim açısı: Parçanın kalıptan çıkabilmesi için dik yüzeylere genellikle 1-2 derece eğim verilir.
- Eşit et kalınlığı: Kalın ve ince bölgeler farklı hızda soğur, parça çöker ya da çarpılır. 3D baskıda sorun çıkarmayan dolu bir blok, kalıpta çöküntü izi bırakır.
- Keskin iç köşeler: Gerilim toplar ve akışı zorlaştırır; küçük bir radyüs eklenir.
- Ters açı (undercut): Kalıbın açılma yönünde takılan çıkıntılar kalıba hareketli parça ekler ve maliyeti belirgin biçimde artırır.
Bu yüzden parça seri üretime aday ise prototip aşamasında bu kuralları göz önünde tutmak, kalıpçıdan dönen "bunu yeniden çizmek gerekiyor" cümlesini engeller. Kalıpçıya da STL değil, STEP dosyası gönderilir.
3D baskı hizmetimiz prototip ve ürün baskısının yanında küçük seri üretimi ve tasarıma göre üretim danışmanlığını da kapsıyor. STL, OBJ ve benzeri dosyalarla çalışıyoruz, baskı sonrası yüzey düzeltme ve istenirse renk ya da kaplama ekliyoruz. Dosyanızı, kritik ölçüleri ve parçanın nerede kullanılacağını iletişim sayfasından gönderin, ilk turu birlikte planlayalım.
Sıkça Sorulan Sorular
3D baskı için STL mi STEP mi göndermeliyim?
İkisi de basılabilir ama prototip için STEP daha kullanışlı: ölçüler korunur ve deliği büyütmek gibi düzeltmeler hızlı yapılır. Yalnızca STL varsa dosyanın hangi ölçü biriminde (mm ya da inç) çizildiğini mutlaka belirtin.
3D baskıda tolerans ne kadar?
FDM baskıda sapma yazıcıya, malzemeye ve parça boyutuna göre değişir; iyi ayarlanmış bir yazıcıda birkaç onda bir milimetre normal kabul edilir. Kayarak geçecek parçalar için genellikle 0,2-0,4 mm boşluk denenir, kritik geçmeler küçük bir deneme baskısıyla doğrulanır.
Bir prototip kaç turda biter?
Çoğu prototip ölçü ve geçme kontrolüyle 2-3 turda oturur. Bütçeyi tek baskı üzerinden değil bu turlar üzerinden planlamak ve teklif alırken tekrar baskıların fiyatını sormak daha gerçekçi.
Kaç adetten sonra kalıp yaptırmak mantıklı?
Kesin bir sınır yok; parçanın boyutuna ve kalıp maliyetine bağlı. Onlarca ya da düşük yüzlerce adette 3D baskı genellikle mantıklıdır, binlerce adette plastik enjeksiyon birim maliyette öne geçer. Seri üretim düşünülüyorsa tasarım baştan kalıp kurallarına göre yapılmalı.
Blog yazıları genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki, mali veya teknik danışmanlık yerine geçmez.